A A A

Rodzina krtutczaków

Wszelkie możliwe do wyobrażenia kolory wystę­pują w ubarwieniu niezbyt wielkich ptaków z ro­dziny kurtaczków Gdy ptaki te biegają w gęstym podszyciu lasu dziewiczego lub dżungli, wyglądają jak kulki na długich nogach. Są to krępe ptaki z dużą głową, krótką szyją i bardzo krótkim ogonem, niemal niedostrzegalnym u pewnych ga­tunków. Ojczyzną tych ptaków, niechętnie lata­jących, chociaż wśród nich gatunki wędrowne umieją dobrze latać, jest przede wszystkim połud­niowo-wschodnia Azja i przyległe wyspy. Dwa gatunki żyją w Afryce, trzy w Australii. Kurtaczek bengalski rozprzestrzenio­ny jest od Japonii, przez Chiny południowe do północnych Indii. Dziobem i nogami rozgrzebuje on opadłe liście.szukając drobnych bezkręgowców. Na drzewach siada tylko w nocy i w czasie śpiewu. W ubarwieniu piór występują kolory: brązowy, czarny, biały, zielony, czerwony i niebieski. Po­dobnie jak inne kurtaczki, buduje duże, kuliste gniazda z gałązek i roślin zielnych. Wejście do gniazda znajduje się z boku. Lirogony (Menundoej stano­wią w systematyce samo­dzielną rodzinę, obejmującą dwa gatunki. Początkowo, z powodu silnych nóg i dłu­gich ogonów, zaliczano je do bażantów. Latają tylko wte­dy, gdy są do tego zmuszone. Wkrótce jednak okazało się, że mają skomplikowany apa­rat głosu i rozległą skalę dźwięków, co wskazuje na ich pokrewieństwo z ptakami śpiewającymi. Lirogony mają nie tylko charakterystyczny własny głos, ale potrafią także mistrzowsko naśladować roz­maite dźwięki, jak głosy in­nych ptaków, gwizd lokomo­tywy, klakson samochodowy lub szczekanie psa. (Lirogon zamieszkuje lasy południowo-wschodniej Australii. Samiec ma do 130 cm długości, z czego 70 cm przypada na wspaniały ogon. Ta ozdoba, której piękno ujawnia się w czasie tańców godowych, składa się z 16 piór, z których oba zewnętrzne wygięte są w kształt litery S, tworząc lirę. Ich wewnętrzna chorą­giewka jest wąska, zewnętrzna - szeroka, jasna z trójkątnymi plamami. Oba środkowe pióra ogona mają chorągiewki wykształcone tylko na końcu, inne nie mają ich w ogóle, bo promienie są nagie. W czasie toków samiec rozszerza ogon i zarzuca go na plecy, tak że w zasadzie cały jest nim okryty, a w zmroku dna lasu lśni tylko biel spodniej strony piór. Samiec tańczy zwykle na stosie próchnicy i ziemi, które w tym celu zgarnia w jednym miejscu. Samica ma znacznie krótszy ogon, składający się z 12 sterówek. Samodzielnie buduje ona duże, sklepione od góry gniazdo, a także sama wysiaduje zwykle jedyne jajo. śpiewających, ale również od tyłu. Duży tylny palec jest jeszce bardziej wydłużony przez duży pazur. Dzięki długim, szerokim skrzydłom latają bardzo wytrwale. Odżywiają się owadami i ich larwami, innymi drobnymi bezkręgowcami i nasionami. Swe na ogół otwarte, miseczkowate gniazda budują niedbale w małych zagłębieniach gruntu. Ponieważ samica, budująca gniazdo samodzielnie, zbiera ma­teriał budowlany z najbliższego otoczenia, nie kontrastuje ono barwą ze środowiskiem. Samica wyprowadza z reguły 2, a niekiedy 3 lęgi w roku. Z 2-6 jaj w lęgu po 11-12 dniach wykluwają się pisklęta. Wysiaduje tylko samica, natomiast w wy­chowaniu młodych biorą udział oboje rodzice. Młode uzyskują umiejętność latania po 10—12 dniach. Środowiskiem życia skowronków są bagna, ugory, łąki i pola uprawne we wszystkich częściach świata. Nasz skowronek polny ma zaledwie 18 cm długości, jest z wierzchu zie-mistobrązowy w czarne kreski, pod spodem śmie-tankowobiały. a na głowie ma niewielki czubek. Jest ptakiem przelotnym, który na przedwiośniu, niekiedy już w lutym, powraca do nas z krajów śródziemnomorskich. Swó| obszar lęgowy wyzna­cza wisząc w powietrzu i zanosząc się od śpiewu. Zamieszkuje Europę. Afrykę północno-zachodnią i całą umiarkowaną strefę Azji. Ojczyzną jego stała się również Australia i Nowa Zelandia, gdzie został wprowadzony przez przybyszów z Europy Podczas gdy skowronek polny śpiewa tylko w dzień i w czasie śpiewu wisi nieruchomo w powietrzu, jego krewniak skowronek borowy śpiewając zakreśla szerokie łuki w po­wietrzu. Jego śpiew słyszy się najczęściej rankiem i o zmierzchu, a także w jasne noce. Jego piosenka jest melodyjna, miła i nieco melancholijna. Skowro­nek borowy różni się od poprzedniego gatunku krótszym ogonem i jasnymi prążkami ocznymi. Trzyma się brzegów lasów i wrzosowisk. Wystę­puje tylko w Europie, południowo-zachodniej Azji i północno-zachodniej Afryce. Jego gniazdo ma dość duże zagłębienie, wyścielone na dnie włókna­mi roślinnymi i włosami, podczas gdy ściany zbu­dowane są z korzonków, źdźbeł i mchu.Dzierlatka wielkością i ubarwieniem przypomina skowronka polnego, ma jednak dłuższy dziób, a na głowie większy czubek. Zamieszkuje najchętniej śmiet­niska, skraje ludzkich osiedli, nieużytki i nasypy kolejowe. Swą prostą piosenkę wykonuje dzierlatka albo w powietrzu, albo siedząc na jakimś pod­wyższonym miejscu. W kwietniu buduje gniazdo między bryłami gleby, w zagłębieniu ziemi, między torami kolejowymi, a często nawet na dachach niższych budynków. Gnieździ się również na łąkach Jej 3-5 jaj przypomina jaja skowronka pol­nego, jedynie nakrapianie na białym tle jest nieco grubsze. Dzierlatka jest ptakiem osiadłym i nawet w ostrzejsze zimy pozostaje w swojej ojczyźnie. Obszar jej występowania obejmuje całą Europę, umiarkowane strefy Azji do Korei, a na południu sięga do Afryki północnej. Rozmieszczenie górniczka jest bardzo interesujące z zoogeograficz-nego punktu widzenia. Jedna jego rasa zamieszkuje tundrę eurazjatycką, druga - wysokie góry Europy południowej, zaś inne rasy - górzyste krainy Azji środkowej, i to nawet powyżej górnej granicy lasu. gdzie klimat jest zbliżony do klimatu tundry. Tym bardziej zaskakujące jest jego gnieżdżenie się także w suchych i bardzo gorących okolicach północnej Afryki i Syrii. Również w Ameryce Północnej występuje on zarówno w tundrze, jak i w wysokich górach i na preriach zachodu. Wierzch jego ciała jest brązowy, twarz i gardło żółte, wydłużona pla­ma w okolicy oczu i półksiężycowata na piersi -czarne. Po obu bokach głowy u samca znajdują się małe różki z piórek. Samica nie jest tak barwna. W zimie górniczka spotkać można także w Europie środkowej; w ostatnich latach w Polsce pojawia się coraz częściej.Pięć rodzin z 96 gatunkami zalicza się do rzędu lelkowatych (Caprimulgiformes). Ich miękkie, rzadkie upierzenie pokryte jest ciemnoszarym, czarnym lub brązowym maskującym rysunkiem, co sprawia, że ptaka siedzącego spokojnie na gałęzi trudno, zauważyć. Wszyscy przedstawiciele tego rzędu mają zaostrzone skrzydła, krótkie nogi z ma­łymi stopami i słabymi pazurami ledwie mogącymi objąć gałązkę, szerokie, krótkie dzioby z nasadą sięgającą ku tyłowi aż do uszu i szeroko otwierającą się paszczę. Kąt dzioba opatrzony jest gęstą szcze­ciną, stanowiącą jakby sieć, gdy ptak z szeroko roz­wartą paszczą łowi w locie owady będące jego pokarmem. Do tego rzędu należy występujący u nas lelek (Ca-primulgus europaeus) o długości 27 cm, z ro­ dżiny kozodojów (Caprimulgidae). Niepozornie szarobrązowy, ma on podobnie jak wszystkie ptaki nocne bardzo duże oczy. W dzień kryje się w schro­nieniu na ziemi lub przytulony wzdłuż do gałęzi. Dopiero o zmroku staje się aktywny. W zagłębieniu gruntu znosi dwa plamiste jaja, które są dobrze maskowane. Często daje dwa lęgi w roku. Gdy zostanie przestraszony, wówczas zawisa w po­wietrzu w pobliżu gniazda trzepocząc skrzydłami Zamieszkuje umiarkowane i gorące strefy Europy i Azji, a zimę spędza w tropikalnej części Afryki. Lelek indyjski (Caprimulgus indicus) jest większy i ciemniej ubarwiony niż jego krewniak. Zdobi go biała przepaska na końcu ogona. Najszybszymi i najznakomit­szymi lotnikami są przedsta­wiciele rzędu krótkonogich (Apodiformes), do którego należą jerzyki (Apodidae) i kolibry (Trochilidae). Mimo że ich wygląd jest bardzo różny, mają szereg wspól­nych cech anatomicznych. Po długich, sierpowatych skrzydłach i krótkim wideł-kowatym ogonie można łatwo rozpoznać naszego jerzyka (Apus apus) także w locie [740]. Nie sprawia mu trud­ności pokonanie w ciągu dnia tysiąca kilometrów, gdyż osiąga szybkość 100 km/godz. Długość jerzyka wynosi 17 cm, a jego smoliście czarne upierzenie rozjaśnia tylko biały podbródek i białawy dziób. Rozpowszechniony jest w Europie, Afryce i Azji po­łudniowej. Swój pokarm, składający się z owadów, zdobywa wyłącznie w locie. Gniazda składające się z nie­wielu fragmentów roślin skle­jonych śliną zakłada w dziup­lach, szparach w murach lub pod okapami dachów. W czerwcu samica składa 2-3 jaja, a po upływie 18-20 dni wykluwają się młode. Jeśli długotrwałe deszcze po­wodują brak pokarmu, wó­wczas pisklęta przez kilka dni pozostają w stanie od­rętwienia, a temperatura ich ciała nie przewyższa tempe­ratury otoczenia więcej niż o 2-3°C, przy czym nie ponoszą przez to żadnych szkód. Obszar lęgowy jerzyka ostrosternego (Hirundapus caudotus) rozciąga się od Azji wschodniej do Sy­berii i od zachodniej części Indii po Himalaje. Brązowo-biało ubarwiony ptak, któ­rego czarne skrzydła i ogon mają zielonkawoniebieski po­łysk, gnieździ się najchętniej w dziuplach drzew. Dla swych 3-7 jaj lepi z mchu i włosów małe gniazdko lub umieszcza je na gołym dnie dziupli.